Sondershausen

Sondershausen – miasto w Niemczech, w Turyngii, siedziba powiatu Kyffhäuser.

Do 1918 Sondershausen było stolicą księstwa Schwarzburg-Sondershausen (862 km², 89 917 mieszkańców).

Położenie

Sondershausen leży w środku formacji triasowej. Na południe od miasta znajdują się duże pokłady wapienia muszlowego, które w kierunku północnym przechodzą w złoża pstrego piaskowca. Miasto otoczone jest dużymi lasami bukowymi.

Historia

Sondershausen zostało założone jako osada Franków ok. r. 800 po n.Chr. Pierwsza wzmianka pochodzi z roku 1125, była to wtedy osada należąca do dóbr arcybiskupa Moguncji. Ok. 1300 Sondershausen, należące wówczas do włości hrabiów von Hohnstein, otrzymało prawo miejskie. Składało się wówczas z mn.w. 400 domów, leżących u podnóża zamku. W roku 1356 ród hrabiów von Hohnstein wygasł i Sondershausen dostało się pod władanie hrabiów zu Schwarzburg, najdłużej ze wszystkich panującej dynastii niemieckiej w nieprzerwanej linii po mieczu, pozostając przy nich do 1918. Ok. 1500 miasto miało 1700 mieszkańców i posiadało szkołę.

W latach 1534-1555 ówczesny władca Günther zu Schwarzburg nakazał rozebrać średniowieczny zamek w Sondershausen i wzniósł na jego miejscu renesansowy, istniejący do dziś pałac, przebudowany później przez jego następców w latach 1680-1725 w stylu baroku i w połowie XIX wieku w stylu klasycyzmu. W latach wojny trzydziestoletniej miasto zostało parokrotnie spustoszone przez wojska cesarskie, poprzez wojnę i zarazę połowa mieszkańców utraciła życie.

Z biegiem stuleci Sondershausen rozwijało się pomyślnie: w 1738 otwarto linię pocztową z Brunszwiku poprzez Sonderhausen do Langensalza, w 1795 zaczął się ukazywać pierwsza tygodnik, Gnädig Privilegiertes Sondershäuser Wochenblatt , w roku 1813 pierwszy dziennik, Der Deutsche . który przetrwał do 1943. W roku 1863 miasto uzyskało połączenie kolejowe z na trasie Erfurt – Nordhausen. W 1892 otwarto kopalnię potasu "Glückauf" i wybudowano dla pracowników osiedle robotnicze, w latach 1895-98 miasto otrzymało kanalizację, w 1902 elektryczność. W 1909 zmarł bezpotomnie ostatni książę Schwarzburg-Sondershausen, Karl Günther (1830-1909) i księstwo po 400 latach połączyło się z drugim państewkiem Schwarzburgów, Schwarzburg-Rudolstadt w unii personalnej, przy czym miasto Sondershausen stało się alternatywną rezydencją panującego. Trwało to jednak tylko 9 lat, do upadku monarchii w 1918. Na początku lat 20. XX wieku Sondershausen odłączyło się ponownie od Rudolstadtu i stworzyło Republikę Schwarzburg-Sondershausen, która potem przyłączyła się do Turyngii, będąc do 1945 turyńską enklawą w Republice Prus.

W czasach III Rzeszy w sondershauseńskim szpitalu przeprowadzano w ramach Akcji T4 zabiegi przymusowej sterylizacji, której ofiarą padło 360 osób, poza tym uśmiercono dużą, do dziś nieznaną liczbę mieszkańców miasta i okolic. W ramach pracy przymusowej w zakładach przemysłowych miasta i okolic oraz w rolnictwie pracowało ok. 1000 osób z Polski, Serbii i Ukrainy. Pod koniec wojny, na parę dni przed zajęciem miasta przez wojsko USA, nalot 8 kwietnia 1945 zniszczył 40% zabudowań, głównie w nowszych dzielnicach.

W czasach NRD Sondershausen było siedzibą powiatu, który należał do obwodu Erfurt. W latach 1960-79 wzniesiono nowe dzielnice bloków mieszkaniowych w stylu (czy bezstylu) socjalistycznym. Ofiarą tej działalności padły pokaźne części ocalałej po wojnie substancji historycznej miasta.

Po rozwiązaniu NRD Sondershausen stało się stolicą powiatu w landzie Turyngia, w 1994 utworzono powiat Kyffhäuser z Sondershausen jako stolicą.

Zabytki

Do ważniejszych zabytków miasta Sondershausen należą:

• Kościół św. Krzyża ( Cruciskirche ), najstarszy budybek w mieście. Budowę rozpoczęto w 1392, do 1908 kościół służył katolikom, potem, po wybudowaniu nowej świątyni katolickiej, przeszedł na własność miasta i służył jako magazyn i stopniowo niszczał, aż w czasach NRD stał się ruiną bez dachu i wieży. Dopiero w 2001 zaczęto stopniową odbudowę.
• Pałac książęcy, początkowo średniowieczny zamek z 1287, przebudowywany w czasie renesansu i baroku. Do 1951 w w skrzydle północnym mieszkała wdowa po ostatnim księciu Schwarzburg-Sondershausen i Rudolstadt, Anna Luiza von Schwarzburg, obok ostatniego księcia z dynastii Sachsen-Altenburg jedyny członek dawnych dynastii niemieckich, zamieszkały po 1945 w NRD. Pałac służy dziś celom muzealnym.
• Kościół św. Trójcy ( Trinitatiskirche ), wybudowany w 1620 na miejscu zburzonego gotyckiego kościoła św- Andrzeja, z wystrojem barokowym. W latach 1890-91 dobudowano do kościoła neogotyckie mauzoleum książęce. Kościół remonowano w latach 30. i 90. XX wieku.
• Zabytkowa mykwa żydowska z ok. 1300, odgrzebana w 1999 roku.

Gospodarka

Głównym pracodawcą w mieście jest przemysł elektryczny (WAGO Kontakttechnik GmbH & Co. KG, zatrudnia 1000 pracowników). Do 1990 działała w mieście także kopalnia potasu, obecnie przystosowana do użytku jako atrakcja turystyczne; jednocześnie wydobywa się nadal ze sztolni kopalnianych sól przemysłową.

Rozwój populacji

W XIX wieku liość mieszkańów miasta powoli wzrastała, od 4858 w roku 1834 do 6634 w roku 1890. W latach III Rzeszy osiąnęła cyfrę 11617. W czasach NRD miasto miało w 1970 już 22949 mieszkańców, populacja wahała się od tego roku do chwili obecnej między 23 i trochę ponad 24000 ludzi.

Szkolnictwo

Do 1990 Sondershausen posiadało jedyną w całej NRD Szkołę Bibliotekarską. Obecnie ma 3 szkoły podstawowe, dwa licea (w Niemczech zwane gimnazjum ), dwie eskoły specjalistyczne dla upośledzonych, Pańswową Szkołę Zawodową (kształcącą również biliotekarzy), szkołę Służby Cywilnej, uniwersytet ludowy z 13 dependencjami i szkołę muzyczną z 15 dependencjami.

Polityka

Po wyborach w 2004 roku funkcje radnych piastują przedstawiciele następujących partii/ugrupowań:

• CDU – 9 mandatów
• SPD – Die Grünen – 6 mandatów
• Die Linke – 6 mandatów
• FDP – 3 mandaty
• Lokalne partie Volkssolidarität, Neue Unabhängige Bürgerinitiative i Volksinteressenbund Thüringen – razem 5 mandatów
• NPD – 1 mandat

Ludzie związani z Sondershausen

• Max Bruch
• Eugenie Marlitt
• Max Reger
• Wilhelm Joseph von Wasielewski